Een terugblik: de prijsuitreiking in 2010
‘Open Access bevindt zich aan het front van de wetenschap, en vrij toegankelijke data zijn daarvan een belangrijk onderdeel’, zo beschreef KNAW-president Robbert Dijkgraaf vrijdag 18 juni 2010 in Amsterdam de achtergrond waartegen de uitreiking van de DANS Dataprijs plaatsvond. Onder het toeziend oog van diverse koningen Willem had hij in deze historische ontvangstzaal van de voormalige Algemene Bank Nederland zojuist de versierselen behorend bij de prijs overhandigd aan winnaar Kees Mandemakers. Voor organisator en naamgever DANS van de dataprijs voorzag de president een ‘cruciale rol’ in de schermutselingen aan dat front, in een periode waarin ‘het aantal data en de toepassingen daarvan naar alle waarschijnlijkheid exponentieel zullen toenemen’. Dijkgraaf gaf met zijn woorden extra glans aan de overwinning van Mandemakers en het team dat verantwoordelijk was voor de Historische Steekproef Nederland. Maar hij ondersteunde er ongetwijfeld ook de bedoelingen mee van DANS, dat met de instelling van de prijs de aandacht wil vestigen op het groeiende belang van data (delen) in het wetenschappelijk onderzoek.
‘Noeste arbeid’ en ‘ondankbaar werk in het verborgene’ had DANS-directeur Peter Doorn het documenteren en anderszins voor hergebruik klaarmaken van datasets in zijn openingswoord genoemd. Tot nu toe was de officiële publicatie eigenlijk de enige ‘beloning’ geweest die op een wetenschappelijk onderzoekproject volgt maar dat moest anders, aldus Doorn. De duurzaam beschikbaar gemaakte dataset verdient evenveel aandacht als de publicatie, en de verantwoordelijke daarvoor evenveel eer als die waarvan de naam boven die publicatie wordt vermeld. In de stroomversnelling waarin zich het elektronische tijdperk bevindt kunnen trouwens sowieso beter de schotten worden weggehaald tussen informatie over de onderzoekers, hun publicaties en de data die ze hebben gebruikt, voegde hij daaraan toe. Aandacht en eer vielen op deze vrijdagmiddag in het Amsterdamse vergadercentrum De Bazel in elk geval ten deel aan Mandemakers en zijn medegenomineerden.
Voordat voorzitter Pieter Hooimeijer het oordeel van zijn jury toelichtte en de winnaar bekend maakte, hadden alle vier de genomineerden de kans gegrepen om hun project aan te prijzen als zou het wijze gezelschap zich na hun pleidooi alsnog voor een definitief oordeel terugtrekken.
Prof. Pearl Dykstra, verantwoordelijk voor de genomineerde Netherlands Kinship Panel Study (NKPS), benadrukte dat haar panel behalve op verschillende andere gronden ook uniek is door het feit dat de onderzochte groep niet uit atomaire respondenten maar uit aan elkaar gerelateerde familieleden bestaat. Hooimeijer gaf haar later gelijk en ging zelfs zo ver om haar eer toe te zwaaien voor het ‘opnieuw op de agenda zetten’ van het vak gezinssociologie.Henk van der Kolk wees op het internationaal vergelijkende onderzoek dat door zijn Nationaal Kiezers Onderzoek mogelijk wordt gemaakt en wreef nog eens zout in de wonde van het falende commerciële panelonderzoek: ‘Maurice de Hond kon de verkiezingsuitslag ook niet met z’n herweging voorspellen; wij konden het wèl, en zonder herweging!’Marcel Das vestigde de aandacht op de speciale maatregelen vanuit zijn Langlopende Internet Studies voor de Sociale wetenschappen (LISS) om huishoudens zonder computer in het panel te betrekken en zo vertekening van de resultaten te voorkomen. Zowel de breedte van de onderzoeksopzet als het longitudinale karakter ervan leverde hem een pluim op van de juryvoorzitter, die zich daardoor echter niet liet afleiden van het uitroepen van de vierde genomineerde tot winnaar van de Dataprijs. Met een lijst van bijna tweehonderd publicaties voldeed volgens hem de Historische Steekproef Nederland in elk geval ruim aan het criterium dat juist daarvoor door DANS-directeur Peter Doorn ‘misschien wel het belangrijkste’ werd genoemd: dat de gegevens tot nieuw gepubliceerd onderzoek hebben geleid. Aan deze ‘brug tussen de historische en sociale wetenschappen’ hadden alle drie de juryleden hun persoonlijke extra sterretje gegund toen was gebleken dat de vier genomineerden op alle objectieve criteria gelijk waren geëindigd. Een unanieme keuze voor de Historische Steekproef Nederland was het resultaat.
Mandemakers kreeg uit handen van de KNAW-president een fraaie bronzen sculptuur als symbool voor de meer materiële aspecten van de prijs. Secretaris van de Dataprijs Heiko Tjalsma haastte zich om direct daarna met ere de naam te vermelden van Tjavdar Iliev, de van oorsprong Bulgaarse kunstenaar die tekende voor ontwerp en uitvoering van het metalen kleinood. Mandemakers noemde in zijn dankwoord met name mede-initiator Jaap Dronkers, stichtingsvoorzitter Harry Ganzeboom, co-manager Frans van Poppel en onderzoekers Jaap Kok en Lex Heerma van Voss, en haalde herinneringen op aan de begintijd van de historische steekproef. Ondanks dat die al bijna twintig jaar achter ons ligt is de HSN nog een dynamisch en springlevend project, illustreerde hij met verschillende toekomstplannen zoals een makkelijker downloadsysteem en het koppelen van de HSN-gegevens aan geodata. (Martijn de Groot)
Foto's: Johannes Abel